Leipäjuusto: de Finse broodkaas die piept, met recepten

Leipäjuusto is Finse piepkaas: broodkaas uit de oven, warm met kruipbraamjam, in de koffie of in een salade. Vier recepten en waarom hij piept.

Verse kaas uit de oven die tussen uw tanden piept: warm met kruipbraamjam, in de koffie of in een salade, en hoe u hem zelf van melk maakt.

Leipäjuusto, de kaas: In Lapland heet hij leipäjuusto en in Salla kahvijuusto, koffiekaas. Vroeger werd hij boven gloeiende kolen geroosterd tot hij naar rook smaakte, en dan bij de koffie gegeten. Hier vindt u vier manieren om hem op tafel te zetten, hoe u hem thuis maakt en waarom hij tussen uw tanden piept.

Leipäjuusto wordt niet gerijpt en ook niet gesmolten. De melk wordt gestremd, de wrongel tot een platte ronde schijf geperst en geroosterd tot het oppervlak hier en daar bruin kleurt, zoals een broodkorst.

Bij het vuur geroosterd: Het Woordenboek van de Finse dialecten omschrijft leipäjuusto als een dunne kaas die in de gloed van een vuur of in de oven wordt geroosterd. In Rovaniemi werd hij op ahjos gebakken, gloeiende kolen, zodat hij naar rook smaakte.

Het piepen is gemeten: In 2025 testten Finse akoestiekonderzoekers 100 monsters: leipäjuusto piepte bij elke proef, mozzarella maar bij één op de vijf. Het geluid komt van wrijving, zoals een strijkstok op een vioolsnaar.

Eerst in de koffie: Kruipbraamjam is de moderne manier. Vroeger at men de kaas puur of in stukjes in een kop koffie, en gedroogde, keiharde kaas werd in de koffie weer zacht.

Vier manieren om hem op tafel te zetten.

Warme kaas met kruipbramen, koffiekaas op de manier van het noorden, de kaas zelf van vier liter melk en een doordeweekse salade.

Warme leipäjuusto met kruipbraamjam: De klassieker van nu: de kaas in room verwarmd tot hij zacht wordt, met kruipbraamjam erover geschept. Klaar in 20 minuten.

Verwarm de oven voor op 200 °C en vet een kleine ovenschaal in met boter.

Snijd de leipäjuusto in ruitjes of blokjes en leg ze in de schaal.

Bak ongeveer 15 minuten, tot de room borrelt en de kaas zacht is geworden.

Schep de kruipbraamjam over de warme kaas en serveer meteen.

In Lapland heet de bes hilla, en volgens een in Kolari opgetekend volksgeloof belooft een sterrenheldere nieuwjaarsnacht een goede kruipbramenzomer. Hebt u geen kruipbraamjam, dan werkt vossenbessen- of bosbessenjam ook. Weinig tijd? Dan neemt de magnetron het opwarmen over: 3 minuten op 800 watt.

Koffiekaas: leipäjuusto in een kop koffie

De oudste manier om leipäjuusto te eten: stukjes in de kop en hete gekookte koffie erover. De kaas wordt zacht, het vet parelt op de koffie en de stukjes eet u met een lepel.

4 el grofgemalen koffie (voor gekookte koffie)

Snijd de leipäjuusto in blokjes van ongeveer een centimeter of in dunne reepjes en verdeel ze over twee koppen.

Breng het water in een koffiepot aan de kook, voeg de koffie toe en laat het één keer opkoken.

Haal de pot van het vuur en laat het koffiedik 3 tot 4 minuten bezinken.

Giet de hete koffie over de kaas en laat de stukjes even zacht worden.

Drink de koffie en eet de kaas met een lepel.

De gewoonte komt van gedroogde kaas: keiharde kaas werd tussen het graan bewaard en in koffie zacht gemaakt. In 1892 beschreef een Finse krant in een reisverslag uit Lapland hoe rendierkaas in plaats van room in zwarte koffie ging en het vet op het oppervlak parelde.

Zelfgemaakte leipäjuusto: 4 liter volle melk, stremsel en een nacht in de koelkast. De grill van de oven zorgt voor de bruine vlekken.

Verwarm de melk met het zout tot ongeveer 36 °C, handwarm, en roer zodat de bodem niet aanbrandt.

Haal de pan van het vuur, roer het stremsel erdoor en laat de melk ongeveer 30 minuten ongestoord staan, tot ze gestremd is.

Snijd de gestremde wrongel in kleine blokjes en laat de wei zich afscheiden.

Schep de wrongel in een zeef met kaasdoek en laat hem een nacht in de koelkast uitlekken.

Druk de wrongel in een platte, ronde ovenschaal tot een laag van ongeveer 2 cm en giet de wei die vrijkomt af.

Laat de kaas onder de grill van de oven op 250 tot 275 °C in 5 tot 10 minuten bruinen, tot er donkere vlekken verschijnen.

Vroeger werd de kaas op een ronde berkenhouten plank geroosterd, bij de opening van de broodoven of voor de gloeiende kolen, en de plank werd gedraaid zodat de kaas gelijkmatig bruin werd. Als beste melk gold biest, de eerste melk na het kalven. Thuis werkt gewone volle melk goed.